Dicionarios e bancos terminolóxicos

 

Se nos paramos a pensalo, que se empregue un mesmo nome para dous ecosistemas que intuitivamente percibimos como tan diferentes, parece un pouco raro, non si? O que pasa é que neste caso, a etimoloxía xogou unha mala pasada.

Tanto o castelán dehesa como o galego devesa proceden do latín defe(n)sa e, posiblemente, nalgún momento do pasado, designaron o mesmo concepto, pero hoxe é evidente que non:[2]

• Unha dehesa é unha superficie con árbores máis ou menos dispersas e un estrato herbáceo ben desenvolvido, na que se eliminou en gran parte o estrato arbustivo. Ten orixe agrícola e gandeira, e dedícase fundamentalmente á gandería extensiva ou semiextensiva, de forma que o gando aproveita non só o pasto senón tamén os gromos e os froitos das árbores. (“Nomenclátor básico de pastos en España”).

 

• A devesa galega pode referirse a realidades parcialmente diferentes segundo as zonas, pero trátase sempre dun bosque mesto (nalgúns puntos é sinónimo de fraga) poboado de especies que foron medrando espontaneamente, case sempre de propiedade comunal, e do que se aproveita fundamentalmente a leña, o estrume e, en menor medida, o pasto.

Porén, o parecido formal puido máis e fixo que, desde o século XIX ata a actualidade, moitos dicionarios e vocabularios galegos establecesen a equivalencia entre as dúas denominacións. Pero tamén é posible atopar materiais, tanto do pasado como do presente, que critican por escrito esa suposta identidade:

• Hai xa máis de 150 anos, un pequeno glosario de voces, frases y locuciones gallegas, especialmente de agricultura, indicaba que “a las bouzas cuando no son muy grandes ni pobladas, las denominan en Salnés devesas, parece que por la semejanza de sonidos que tiene esta voz con el vocablo castellano dehesa, esta debía ser su traducción; mas en Galicia no se conocen los pastos y terrenos a que en ambas Castillas, La Mancha, Andalucía, Extremadura y otras provincias del Reino llaman dehesas. Son estos predios rústicos unas heredades abiertas, a pasto tieso para el ganado, especialmente el lanar; y las devesas unas pobres robledas de estrechos límites”.

 

• E hai só dous anos o Dicionario século XXI da lingua galega –despois de definir devesa como “bosque atlántico ou fraga emprazada nunha aba moi pendente e orientada ao norte”– anota que “na lexicografía galega tradicional identificouse incorrectamente a palabra galega devesa coa española dehesa, designando as dúas realidades completamente distintas, xa que a palabra española fai referencia a un terreo extenso poboado de árbores de baixa densidade, en xeral pechado e adicado a pastoreo”.

Se –como xa debeu quedar claro– non debemos empregar devesa e dehesa como equivalentes, precisamos unha denominación coa que facer referencia a este segundo concepto.

Unha posibilidade sería intentar construíla aproveitando unha forma propia do galego, acompañándoa dun cualificativo que restrinxa o seu ámbito de designación. Esta parece ser a aposta do xa citado Dicionario século XXI, que propón o emprego de campa arborada.[3]

Outra vía é importar a denominación pola que ese ecosistema se coñece nas zonas en que existe. Esta práctica, moi frecuente nas áreas da ecoloxía e a bioxeografía,[4] permitiríanos elixir entre incorporar o castelán dehesa ou o portugués montado.