|
Trátase da
utilización do substantivo cobra para designar en zooloxía,
tanto ás especies pertencentes á familia
Colubridae como ao xénero
Naja.
Os membros da
primeira (chamados cobras ou colúbridos) son réptiles escamudos
da familia da suborde dos ofidios caracterizados porque teñen
placas cefálicas grandes e regulares, e dentes en ambas as mandíbulas
e máis no maxilar palatino.
 As especies do
segundo xénero, que reciben o nome de naias[1] (PT: naja;
ES: naja;
EN: naja;
FR: naja),
pertencen á familia dos elápidos, pódense atopar nas rexións cálidas
de África, Asia e América e caracterízanse pola potencia do seu
veleno e por poderen dilatar en forma de carapucha as costelas da
parte anterior do esqueleto cando se senten ameazadas. Vid. imaxe.
Ademais dese nome, que é simplemente unha adaptación gráfica da
denominación taxonómica, en todas as linguas do noso contorno se
fai referencia a ese xénero empregando o lusismo cobra, como
podemos ver en castelán,
inglés,
francés
ou italiano.
Curiosamente, onde
ese uso está menos aconsellado é na lingua de orixe do préstamo,
xa que iso provocaría a coincidencia formal que motivou a
consulta do noso lector. Por ese motivo, os dicionarios
portugueses recomendan empregar cobra-capelo,
como nome xenérico para todas as especies de Naja, aínda que a
forma cobra-naja
ten na práctica unha presenza maioritaria.
No caso do
galego, as fontes bibliográficas empregan cobra para ambos os
conceptos: o tradicional en galego e compartido co portugués (a
especie dos colúbridos) e o novo (especie do xénero Naja),
coincidente co valor da palabra nas linguas do noso contorno. Só
os traballos concibidos desde unha óptica reintegracionista
desaconsellan esta práctica e propoñen distinguir polo seu nome
estas dúas subclasificacións dos ofidios. Así por exemplo no Manual
de galego científico recoméndase a seguinte nomenclatura:
-
Serpente
(forma popular serpe).- Réptil pertencente á suborde
Ofidios dos Escamosos.
-
Cobra.-
No nivel técnico serpente ou ofidio pertencente á familia
Colubridae; no nivel non técnico, calquera ofidio ou
serpente.
-
Cobra-capelo
ou naja.- Cada unha das especies de serpentes moi velenosas do
xénero Naja.
Na nosa opinión, para elaborar documentos científicos,
sería aconsellable evitar a coincidencia e distinguir polo nome ambos os grupos de
ofidios. Para iso poderiamos conservar o valor
patrimonial de cobra
e potenciar o emprego de naia
ou cobra-naia
para as especies do xénero Naja.
En usos non técnicos, na medida en que cobra
designa calquera ofidio, a posible confusión sería
menos relevante.
|
O
noso amigo Ignacio preguntaba tamén pola especie á que
corresponde a denominación áspide,
preocupado por coñecer con qué serpe se suicidou a raíña
Cleopatra. Isto xa é máis complexo, pero intentaremos achegar
algunha información.
Coa
forma áspide
aludíase antigamente a calquera serpe velenosa, e actualmente designa calquera especie do xénero Cerastes
–tamén chamado Aspis–.
Baixando ao nivel das especies, serve para designar dúas:
-
A
Vipera
aspis (EN: asp
viper; ES: áspid;
FR: vipère
aspic; PT: áspide),
unha víbora velenosa de colo estreito e cabeza triangular que
pode chegar a medir uns 70 cm de longo e que se identifica
polo debuxo en zigzag que presenta no seu lombo.
-
A Naja
haje, (EN: Egyptian
cobra, Egyptian
asp; ES: cobra
egipcia, áspid
de Cleopatra; FR: cobra
d’Egypte, aspic
de Cléopâtre; PT: cobra
egípcia).
Os nomes vernáculos desta especie, tamén coñecida en galego
como áspide de Cleopatra
ou áspide de Exipto,
derivan da tradición segundo a cal a raíña exipcia se suicidou
empregando un exemplar desta especie.[3
Esta é unha serpe de maior tamaño (por volta duns 2 metros), que
ten a cabeza pouco diferenciada do colo –se excluímos os
momentos nos que dilata a carapucha, coma todas as Naja–
e un lombo totalmente negro ou pardo amarelado.
Desde un punto de vista estritamente lingüístico
parece preferible evitar áspide
ou cobra para
designar esta segunda especie –nin é un colúbrido
nin pertence ao xénero Cerastes senón ao Naja–
e potenciar o emprego do neoloxismo naia
exipcia, aínda que tamén é verdade que incluso en
portugués, a denominación cobra
ten presenza para referirse a esta especie.
|
Esta forma documéntase no Gran
diccionario Xerais da lingua.
Este substantivo aparece na maioría dos traballos galegos
marcado como feminino –é unha excepción parcial o
Diccionario das ciencias da natureza e da saúde–, pero
tendo en conta que se trata dun cultismo e que en latín esta
forma era feminina, probablemente deberiamos dicir ‘a áspide’, como de facto fan en portugués.
Probablemente non se saberá nunca qué serpe matou a
emperatriz, pero hai argumentacións a favor da Naja
haje e outras que defenden que foi algunha
especie de víbora do norte de África.
|
