Dicionarios e bancos terminolóxicos

 

1. A formación dos nomes dos minerais e rochas. Os sufixos -ita e -ito
2. "Ya no hay trilob-ITES en el mar". Os nomes dos fósiles
3. Outra vez ás voltas cos nomes dos minerais. Os –litos e e as –litas
4. Ligazóns

Un dos formantes cultos máis produtivos na formación de vocabulario científico é o sufixo –ita. Provén do grego –ites e en principio, remitía ás nocións de "orixe xeográfica" (sibarita, israelita ou moscovita ), "relación con" ( cenobita ou eremita) ou "seguimento de certa doutrina ou tendencia" ( monofisita, xesuíta ou prerrafaelita).

Mentres que con este valor a rendibilidade deste afixo foi bastante limitada, no ámbito da Xeoloxía e da Mineraloxía experimentou un extraordinario desenvolvemento ao tomarse o helenismo pyrites (de pyr "lume" + ites) como modelo para a creación analóxica doutros nomes de minerais e rochas.

A adopción polas distintas linguas románicas deste sufixo grego feminino, transmitido a través do latín tardío e medieval –ita, partiu presumiblemente da súa lectura francesa: -ite, da que proceden dúas formas:

Así se formaron, entre outros, os nomes dos seguintes MINERAIS:

No francés e no castelán este alomorfo só aparece, en realidade, nun grupo moi restrinxido de vocábulos, cuxos referentes ademais non comparten ningún trazo que os singularice dentro do campo dos minerais e rochas. Catalán ( coa adaptación –it ) e galego seguen nestes casos ao castelán.

En contraposición, no portugués os derivados formados con esta variante masculina son bastante abundantes, dado que esta lingua optou pola especialización semántica das dúas adaptacións do sufixo grego, empregando con maior ou menor acerto o criterio de asignar –ito aos nomes de rochas e reservar os femininos –ite/-ita para os nomes de minerais.

Tendo en conta o exposto anteriormente, cabe facer as seguintes reflexións respecto da variante –ito:

En conclusión, parece que non hai motivo ningún para dar cabida no galego a esta variante masculina. Xa que logo, conviría refacer desde unha lóxica autónoma as adaptacións desa pequena serie de elementos que entraron a través do castelán erradicando a forma –ito e substituíndoa coa máis etimolóxica –ita. Teríamos así que empregar os vocábulos GRAFITA, LIGNITA e METEORITA.

As formas grafita e lignita non parecen que poidan ter grandes problemas de implantación no galego, pero no caso de meteorita a presión do uso de meteorito si que pode ser un obstáculo moi importante.

Hai que ter en conta que meteorito é un vocábulo de uso popular, especialmente pola influencia do cinema de ficción científica norteamericano. O feito de que neste caso todas as linguas mencionadas coincidan en presentar formas "anómalas" masculinas fai sospeitar que todas elas proveñan do inglés meteorite.

É interesante distinguir dous aspectos na definición de meteorito:

O primeiro aspecto é a referencia inmediata na linguaxe común e, neste sentido, a palabra aproxímase pola súa relación puramente xenérica co mundo pétreo, como se verá na sección 3, a aerólito e á familia dos –litos.

O segundo trazo ( ser un tipo de rocha ), en troca, é o que interesa de modo específico á Xeoloxía e o que o achega á familia das –itas.

A solución máis viable neste caso, se admitirmos meteorita, sería recomendar o uso desta forma no ámbito da Xeoloxía, para non romper a coherencia interna na nomenclatura das rochas, potenciar o emprego de aerólito na linguaxe científica e non condenar o emprego de meteorito no sentido máis xenérico da lingua común.

Nos cinco primeiros casos da tabela anterior os termos do latín científico foron cuñados a partir de raíces gregas ou latinas ás que se lles engadiu o xa comentado sufixo grego –ites, que estende unha vez máis o seu uso, desta vez á formación de nomes de fósiles.

Como vemos na tabela anterior, hai unha tendencia maioritaria nas linguas románicas por adaptar estes cultismos respectando o xénero etimolóxico feminino. En troca, o catalán opta por unha adaptación sistemática masculina en -it, e o castelán vacila entre latinismos de xénero non etimolóxico masculino e formas adaptadas femininas. Na orixe destas formas masculinas estará influíndo moi probablemente o propio xénero da palabra fósil.

No caso do galego, dúas parecen ser entón as vías máis axeitadas para o tratamento destes vocábulos:

E xa para rematar, unha nota sobre o formante culto –lito, do que acabamos de falar. Provén, como dixemos, do grego –lithos ( ‘pedra’ ), a través do latín –lithus.